Eble priridigas tiu titolo: tiom estas konata la cirkonstanco pri la origino kaj na­cieco de Jesuo, kvankam kelkaj iam provis imagi kaj inokuli kontraŭan missci­encon aŭ dubon pri tio, kiu tamen ne enradikiĝis pro manko de dokumentoj, plej precize pro amaso de kontrauaj dokumentoj. En tiu kverelo ne mankis kiuj, krom nei la historian ekziston de Jesuo, opiniis pruvebla la tezon, ke se li certe ekzistis, male, lia doktrino estus frukto de legendiĝo, kaj por tion pli konvikige subteni ili provis montri la malfruecon de la redaktado de kvar evangelioj: ne antaŭ la fino de la dua jarcento postkrista. Ĉar la evangelioj sin prezentis kiel redaktitajn antaŭ la fino, kaj pli antaŭe rilate la sinoptikajn, de la unua jarcento, ankaŭ tiu kverelo ekperdis forton nivele de pruvoj malgraŭ ne nivele de propagando

Ke Jesuo estas hebreo, sange kaj civilize kaj religie, de la unua jarcento de nia erao estas evidentigite anakŭ de la dokumentita juda tradicio: tiu ĉi, malgraŭe de sia kon­traŭeco al ĉio tiutempa, kaj posta, kristana kaj facila profito el neado de la historia ekzisto de Jesuo, tion ne faris, certe pro la evidenta forto de la fakto. Fakte, la Talmudoj - libroj fundamentoj por la historio kaj tradicio de hebreeco - traktas Jesuon kun maldelikateco kaj varispecaj akuzoj, sed neniam neante aŭ suspektigante pri lia ekzisto. Hodiaŭ la komentariisto de Talmudoj iom mildigas la vortajn ekscesojn kaj iom post iom Jesuo fariĝis hebreo… hebreo akceptita kaj foje estimata kiel “nia frato Jesuo”. Tiom hebrea, tamen, ke li kunfandiĝis en hebreeco ĝis perdigi al li, ne rilate sango-karnon, sed rilate la karaktarizojn de siaj anoncado kaj instruado, ĉiujn siajn originalaĵojn. Eminenta hebreo kaj religia reformisto, sed ne io plia!

Tia hebreeco, do, tiom plaĉis, ke por Jesuo fariĝis ŝovnodo. Ĵus antaŭe, al tiu hebre­eco, nura kaj sola hebreeco, tiom enamiĝis itala historiisto ke lia ĵurnalista kunla­bor­anto kaj televida prezentisto ne perdas okazon por rajdi sian ĉevaleton, tiel enŝteligante: Jesuo estis korpe, spirite, pensmaniere, more nur hebrea. Por tiu Jesuo oni rezervas la titolon de religia reformisto aŭ socia engaĝiĝinto kiu por plej bone efiki moviĝis ene de la religiaj kategorioj, oni lin admiras pro lia morala doktrino pro lia saĝa konduto kaj tipa reago kontraŭ la fremda reganto. Kaj por lin reteni ene de tia sola hebreeco, oni estis devigata forigi el la evangelioj ĉion kio sonas ne hebreece: kio translimas tiun ske­mon estas aldonaĵo, elpensaĵo, mitologiaĵo aŭ ruzaĵo de la unuaj kristanoj kiuj sen­kri­tike absorbinte helenismajn ideojn kaj igante Jesuon Di-filo, estis altiritaj likigi en evangeliojn ĉion kio sonas nehebree…

Ĉi tie oni volus montri ke, eĉ eliminante la tutan kategorion de la “supernaturaĵoj” de la supo­zita fantazio mitiganta, eblas trovi kaj dokumenti originalaĵojn en la paroloj kaj konduto de Jesuo tiel ke malfacilas kaj mal­helpas lin reteni en la nuraj kaj simplaj tiutempaj hebreaj kategorioj de penso kaj moroj. Konvenas tuj aserti ke Jesuo, krom esti hebrea, sin deklaris tia kaj orgojlis pri sia etneco: tion monstras kiam, interalie, li deklaris ke Abrahamo vidis lian tagon kaj ĝojis, kaj ke la profetoj parolis pri li aŭ kiam deklaras, ke li venis por la domo de Davido ktp. Malgraŭ lia malsukcso ĉe la nazaretanoj, kiuj tamen lin rekonas kiel frato de hebreaj siaj kuncivitanoj, li vizitas la templon kaj sinagogojn, sendas liberigitojn el lepro al la sacerdotaro, al kiu eĉ tiukaze ili pagu la leĝan obolon por esti reakceptitaj en la konsorcio de la puruloj aŭ purigitoj.

 Sed Jesuo aperas iom pli ol hebrea, same kiel iom pli ol nura civitano de nia mondo. Se kre­dantoj sekvus la inviton de sia kredo, laŭ kiu Jesuo estas la filo de Dio kaj resurektis, tuj brilus lia malsameco, kulture origine kaj destine, kompare kun la hebrea tiama kulturo. Sed tiu kredan­toj nun preterlasu sian kredon ĉar necesas, ke ni restu en la skemo de la tiutempa kaj antaŭa kulturo, aparte religia, por vidi ĉu tiu malsameco rezultus samnivele. Ni provu.

Jesuo estas parolanta en iu domo kiam al li estas prezentita paralizulo, kiun li resanigas kaj aldonas: “Viaj pekoj estas pardonitaj!” (Mk 2). La ĉeestantoj miras kaj protestas kaj klaĉas kon­traŭ li dirante: “Kiu povas pardoni pekojn, krom Dio sola?”. Jen originalaĵo de la pensmaniero kaj konduto de Jesuo. Ĉu en la juda tradicio troviĝas kiu diras: “Mi pardonas la pekon”? Par­doni la pekojn estis, male, ĉiam rekonita kiel ekskluziva povo de la mizerikordo de Dio. La kon­vertiĝo, ekzemple, koncernas la rilatojn inter la konvertiĝ­anto kaj Dio: neniu intermetiĝu! Jesuo imtermitiĝas.

Oni certe memoras la epizodon de la virino konata kiel emoroisa (Lk 8,40ss) suferanta je san­gfluo. Tiu virino perdas sangon el intimaj zonoj, sango kiu igas malpura ŝin kaj la ŝin tuŝantojn laŭ la rigida hebrea tradicio: tiukaze leĝan purecon oni regajnas per longaj kaj (kostaj) purigaj ritoj, kiuj por ŝi estus senutilaj pro la ofteco de la fenomeno. Sed estas la konduto de Jesuo kiu interesas: ĉu Jesuo sin sentu malpurigita je la tuŝo de tiu virino? Se li estus kulture tute hebrea, jes, kaj devus almenaŭ riproĉi la virinon, la tro aŭdacan virinon. Riproĉo ŝajnas veni, sed pro ŝia malfrua decido kuri renkonti la liberigantan Jesuon! Jesuo, do, eliras el la kutima tiu­tempa hebrea sinteno. Venas al la menso la moto: “ne kio eniras buŝon malpurigas, sed kio eliras”: Jesua tiu lasta, ja jes, sed ankaŭ tradicia ĉar ĉeestas en literaturaj dokumentoj de la hebrea tradicio.

La samon faktiĝas kun la pekulino en la domo de fariseo Simono (Lk 7,36). Temas pri pro­stituitino: laŭ severaj tiamaj kutimoj, el prostituitino renkontata laŭvoje oni distanciĝu almenaŭ du metrojn (nur laŭvoje, tamen!) por ne akiri malpurecon kaj malindecon. Laŭvoje tiuj virinoj marŝ­adis vizaĝon kovrite kaj kapfararon videbligite, male la familia virino laŭvoje aperadis kapha­raron kovrite kaj vizaĝon malkovrite. La anonima postituitino kunportas la “armilojn” de sia profesio, interalie la vazeto de parfumita oleo por parfume oleumi la klienton kiel oni al ŝi instruis ek de la unuaj in­fanecaj jaroj (tiam, en tiu socio, oni destiniĝis al prostituicio el naskiĝo, neniam pro libera elekto kiel povas okazi hodiaŭ: por la edziniĝinta virino estis promesita la stonpuno!), sed ĉi-foje ŝi ne sin limigas parfumi la piedojn, ŝi ilin ankaŭ banas per siaj larmoj kaj per siaj haroj ilin viŝas. Tuj komentas la fariseo invitinta, kiu eble jam antaŭe sciis pri tiu evento: “Ĉi-tiu, se li estus profeto, ja scius kiu kaj kia lin tuŝas…”. Lin tuŝas! Nu, Jesuo sin lasas tuŝi kaj ne sin juĝas malpurigita; antaŭ multaj personoj kaj ne montras iun ajn kontraŭtradician ĝe­non! Por li ne ekzistas, ne ekzistu leĝa mal­pureco! Sed tio metas lin ekster la tiama hebrea ofi­ciala pensmaniero.

Plue Jezuo pri virino. En la johana evangelio (Jo 4)) oni legas kiel Jesuo restis sola ĉe la puto de Jakobo, en varma tagmezo, kaj jen venas virino ĉerpi akvon. Kaj Jesuo komencas la faman dialogon. Al nia temo nun interesas, ke li estas parolanta kun virino… samariana. Kia aŭdaco kaj renverso! Ĉu la Talmudoj ne diras, ke la samarianaj virinoj estas malpuraj kaj malpurigas ek de la naskiĝo? La disĉiploj, enfermitaj en tiu antaŭjuĝo, revenantaj el urbo ekfrostiĝas malgraŭ la varmo! Sed Jesuo faras al tiu virino revelaciaĵojn kiuj esenciĝos en kristanismo. Tiu Jesua sinte­no signas la evo­luon, kvankam malrapidan, de la principo de egala indeco inter razoj kaj seksoj! Kaj estas, en sia senhesita proklamo, io tute nova.

Plue pri virino. Al Marta plendanta pro la nehelpo en gasteca zorgado flanke de la fratino Maria, Jesuo diras ke tiu-ĉi lasta “faris la plej bonan elekton kiu ne estos forigita de ŝi”. Certe, ne estis kutimo hebrea, tiutampa, tion alten levis virinon!

Ankoraŭ oni legu la parabolon, eble elfositan el kronakoj de tiu tempo, rakontita de Luko (10,25ss). Leĝdoktoro alproksimiĝas al Jesuo kaj naskiĝas kon­versacio dum kiu jen la leĝdo­kto­ra demando. “Kiu estas mia proskimu­lo?”. La respondo de Jesuo de­vus, laŭ nia unauvida opinio, esti facila kaj tuja, male ĝi fariĝas parabolo kun fina demando de la demandito kvazaŭ temus pri diskuto inter dialektikuloj dum kiu la de­mandito provas malstabiligi la pen­son de la demandinto; jen do la fina demando: “Kiu estis la proksimulo de tiu kiu kuŝis tere vundita?”. La leĝdoktora komenca demando: “Kiu estas mia proksimulo?” lasas subintenci, ke povas esti kiu ne estas proksimulo, nome ke oni rajtas distingi, eĉ ke malfacilas bone distingi. Ĉu ne estis tia la pravigita pensmanie­ro de la komuna hebrea tiutempa kaj la homa tendenco? Kaj ĉu tiu demando ne lasas ankaŭ suspekti, ke la leĝdoktoro aspiras embarasigi Jesuon? Dialekti­kulo povus res­pon­de balanci tra diversaj kaj senfinaj argumentoj kaj bati kaj rebati…

Sed Jesuo tranĉas la respondon kaj enirigas la demandanton mezen de ebla kaj tragika evento: vojaĝanto restas vundita kaj senforta laŭ strata rando. Kiu lin helpos? Pasas sacerdoto: la vundito ekesperas… sed la homo de Dio pre­feras savi sian leĝan purecon kaj daŭrigas marŝi alirande; jen levido, eĉ mem homo de Dio, la vundito denove ekesperas, sed eĉ tiu preferas savi sian leĝan purecon kaj transiras indiferente. Alvenas samariano - ho vetriola Luko! - la vundito scias, ke tiu povas esti malamiko kaj malesperas, sed tiu paŝanto hal­tas helpas savas. Kaj jen la responda demando de Jesuo: “Kiu estis la proksi­mulo de la vundito?”. Kaj eblas unusola res­pondo: la sama­riano estis prok­si­mulo! La leĝdoktoro vere evitas prononci “samariano”, kaj rifuĝas en “Tiu kiu havis kompaton”.

Al “kiu estas mia proksimulo?”, respondas renverŝe dialektika demando “kiu estis proksim­ulo?” Kaj jen la temo de la dialektiko farita mesaĝo, doktrino, vivpro­gramo, esenco de kri­sta­nismo, kiu devize esprimiĝas tiel: “Ne serĉu kiu estas via proksimulo, sed fariĝu vi proksim­ulo!”, “Ne vi elektu kiu estas via proksimulo ĉar vi jam devas esti pro­ksimulo de ĉiuj”, “Ne enketu kion via proksimulo ŝuldas al vi, sed pripensu kion vi ŝuldas al li”. Tiu renverso ne similas al iu ajn tiutempa hebrea proklamita principo. Tio, tial, sin montras tute propra.

“Mi kaj la Patro samas…”, kaj komente de tio Jesuo alvokas al la Patro per la ka­re­sa kaj amsenta vorto “Abbà”, patreto. Ĉu troviĝas en la hebrea litera­turo, biblia kaj eks­terbi­blia, tia tutekora individua esprimaro al Dio? Jesuo rilatiĝas al Dio per tia intimeco ke pli alta ne eblas!

Li lavas la piedojn al siaj disĉiploj: la mastro al servistoj, la majstro al dis­ĉi­ploj! Ĉu tiu estis moro inter hebreoj tiutempaj? Li diras al mortanta kun­krucumito: “Hodiaŭ vi estos kun mi en paradizo”. Ankaŭ tiuj vortoj, kiuj mon­tras, ke li disponas je io propra, sonas neaŭdite en la re­ligia esprimaro, kiuj cetere estus taksitaj blansf­e­maj.

En la tiutempa hebrea moralo estis entenata ankaŭ la precepto de la amo al la porksimularo, kvankam ne estis senmotiva la antaŭa demando: “Kiu estas mia prok­sim­u­lo?”. Ofte tiu amo-res­pekto al proksimularo estas esprimita per la moto Hilela: “Kio ne e­s­tas agrabla al vi ti­on ne faru al alia”. Laŭ tradicio, kiu entenas multajn aspektojn ne deklaritajn sed esence konfesataj, Hilelo resumis la tutan moralon en tiu moto, aldonante ke “cetero estas komentario”, sed certe li ne povis ignori , kiel rabeno kaj fidela hebreo, la unuan ordonon “Amu vian Dion per tuta via koro, tuta via menso…”. Tiu frazo de Hilelo referencas precipe al la preceptoj elpensitaj de la homa tradicio (pli ol sescentoj). Ankaŭ Jesuo resumis, foje, sian mora­lon rilate la amon al proksimula­ro per simila ora regulo formulita apenaŭ nesamsona ĉar esprimita pozitive anstataŭ ne­gative. Li diras: “Ĉion ajn do, ki­on vi dezirus, ke la homoj faru al vi, vi ankaŭ faru al ili” (Mt 7,12). Sed laŭ Jesuo mem tio ne sufiĉas: la mezuro de la amo ne estas tia, estas io nova resumebla tiel: “Amu kiel mi amas vin, nome amu la homojn kiel Dio ilin amas”. Kaj Jesuo amis ĝis doni la vivon, do temas pri amo senmezura kaj senkondiĉa ktp. Ĉu tio ne estas novaĵo, originalaĵo nure kaj tute lia?

Eble en tiu kategorio de amo al la proksimulo eblas enkadrigi ankaŭ aspekton kiu ŝajnas ofi­ciale kontraŭdiri, ne Jesuon, sed la konduton de la estonta eklezio, kiu pro­po­nas tiun “oremus pro perfidis Judaeis” (ni preĝu por la malfidelaj hebreoj) kiu restis en la katolika liturgio laŭ pli ol miljaro. Kiel ni diris supre, Jesuo respektis kaj praktikis la hebrean religion. La kristana sek­v­an­taro tiom imitis Jesuon, ke ĝi ricevis kaj disvastigis eĉ ekster la kr­istanaj judazonaj komunu­moj la esprimojn kaj literaturaĵojn kaj liturgiaĵojn de la hebrea ritaro… Se pariĝi kun unu el tiuj, kiu ankoraŭ hodiaŭ kaŭzas multe da bruo, ni vidu kiel okazis: la unuaj kristanaj komunumoj ricevis el Talmudai libroj la riton de la “sanktaj” abomenoj kontraŭ spiritaj kaj materiaj malami­koj. Kaj dum hebreoj enŝovis abomenajn “sanktajn” preĝojn kontraŭ kristanoj (tranasformante Jeschua kiu signifas "savanto” en Jeschu, kiun omi sentigis tiel: ”ke lia nomo kaj lia memoro estu forstrekitaj”, kristanoj inventis tiun ne tute kristanan abomenaĵon “Perfidis Judaeis” kiu eĉ se forigita de la Johano XXXIII, ekscitas malbelan memoron (espereble eĉ hebreoj estas forig­antaj el sial devotaj ritoj aŭ kulturaj rememoroj, privataj kaj publikaj, “abomenajn” aludojn kon­traŭ ĉio kristana). Jesuo neniam ĉesas nin malkovi foraj el siaj instruoj.

(Talmuda juda preĝo kiam en la paska vigilo estas sèorata la alveno de la venĝa mesio: Por kiom da tempo restos via forto senaga kaj por kiom da tempo kuŝos via belo sub la mantelo de la opresanto (kristanoj)! Ho Dio, montru vian forton kaj vian zorgon kontraŭ la malamikoj (kristanoj). Kristana preĝo: ”Ni preĝu por la malfidaj judoj: ke la Sinjoro forigu la vualon el iliaj koroj, ke ili povu rekoni Jesuon Kriston nian Sinjoron… ĉar via mizerikordo estas por ĉiuj…”)

Ankoraŭ aludoj al la originaleco de Jesuo: multfoje li parolas pri la dia rengo aŭ regno de la ĉieloj, kaj pri ĝia proksimiĝo: sed tia proksimiĝo fariĝas tiom proksima, ke ĝi identiĝas kun la persono mem de Jesuo. Eĉ se tiu esprimo povas iumaniere troviĝi en la antaŭa historia hebrea literaturo, ĉu troviĝas ankaŭ iu kiu, senfreneze kaj eĉ kontraŭite, aŭdacus pensigi, ke la dia regno estas li mem?

Ĉu vi ne malkovros absolutan originlaĵon amkaŭ el tiuj vortoj de Jesuo: “la Filo de homo estas sinjoro eĉ de la sabato” (Mk 2,28)? Ĉu kelkiuloj el la hebrearo tiele sin rilatis kun la saba­to?

En Johano Jesuo diras, ke la Patro volas, ke “…mi levu tiun (kiu kredis en mi) en tiu lasta tago”. Ĉu estas sciate pri kelka, tute kaj nure hebrea, atribuis al si tiun povon?

Kiuj aliaj sintenoj aŭ diroj de Jesuo elbordiĝas el la komuna tiutempa pens­maniero de hebreoj (kaj eĉ pli se kompare kun etnaj popoloj)? Al la esploroj science jam faritaj, eblas aldoni tiujn de nia intuicio preta, certe, ilin banis en tiujn de la tiufakaj scienculoj.