Tiu kiun, ĉi-kaze, mi intencas rakonti estas evento tute neforgesebla, kvankam forgesita. Fakte nur malmultaj ĝin konas, eĉ multaj tiufakaj specialistoj ĝin traktas aŭ supraĵe aŭ ne en siaj realaj disvolviĝo kaj amplekso. Ĝin tute ne konas scenigistoj kaj reĝisoroj kvankam por la granda kaj malgranda skermo sufiĉus transformi al imagoj kion tiu rakonto trovas okazinta inter la fino de la Sepcento kaj komence de la Okcento de la ĵus pasinta jarmilo, kontentigante tiel sian emon fikcii, krom fantazie, ankaŭ per preciza historia evento.

Se ni resumas el antikvaj kronikoj jenajn eventojn okazas, kompreneble, ne por nutri scivolemon (ankaŭ se fikciaĵo vere dezireblas), sed por honori la protagonistojn de historio samtempe drama kaj glora, kiu laŭ Dikredantoj konfirmus la ĉeeston de la Providenco kaj la permanentecon de Diallogitoj en cirkonstancoj kiam ŝajnas, ke finiĝis porĉiam la religiula (= votkonsekrita) vivo. Areto da viroj, virinoj (kaj infanoj), sekurigis pludaŭrigon de la benediktana monaĥismo, aparte tiu cistercia, sed ankaŭ la pluvivon de la konsekrita vivo en la Eŭropo kuŝanta sub la kontraŭkristana kalkano, antaŭe jakobena poste napoleona.

  Necesas starti el dua duono de Sescento kiam juna nobelo, jam baptofilo de kardinalo Richelieu, senzorga se ne diboĉema, sin konvertas al la plej postuleca kristanismo kaj eniras benediktanan monaĥejon de Normandio ĝis tiam nefaman, nome “La Trappe” ( La Trap). Armand Jean Le Bouthiller de Rancé, monaĥiĝinte kaj iĝinte tuj abato, altrudas al la monaĥoj rigoran reformon kiu celas iri eĉ trans la jam severa cistercia vivo. La Abbé de Rancé rompas, eble, la ekvilibron, humanecegan kaj saĝan, de la ordenregulo de Sankta Benedikto, ĝian moderecon, ĝian averton al ne-troigo, kaj kulminas eĉ tra la malpermeso de kuracado: ”kial malfruigi la momenton de la morto, celon precipan kaj ege amatan de la religiula vivo?”. Efektive, en la Trapo de la unuaj jaroj diversaj monaĥoj mortis ankaŭ pro tio ke, interalie, en tiuj fridaj nordeŭropaj klimatoj oni forigis el monaĥaj ĉeloj kaj komunumaj ejoj hejtadon kaj el la ĉiutaga menuo eĉ fiŝaĵojn, ovojn, vinon, reduktante nutradon al io iom pli ol plado de sensalaj verdaĵoj. Krome, neniu distro, seninterrompa silento, malmultaj horoj por dormo, des pli interrompita de leviĝo por la breviera preĝo, peza manlaboro, tre snoba atento al instruiteco “nenecesa”, vestaĵoj malmultaj kaj malglataj: speco de penitenca translimismo kiu ekscitas rezervojn, ne tute teoriaj, ĉe aliaj ordenoj kaj ankaŭ ian nefidemon ĉe Romo, al kies saĝo ne fremdas la prudenta ”et surtout, pas trop de zéle” (= kaj super ĉio, ne tro da fervorego). Avertoj, tamen, kiuj ne validas por kelke da apartaj ”vokitoj” same kiel (kaj ni tion vidos) por la kristanoj pri kiuj ĉi-kaze.

Tia vivstilo, por simpligi la rakontadon, altiris ĉiam pli ne nur junulojn, sed ankaŭ plenkreskulojn aŭ pliaĝulojn, nobelajn kaj popolanajn, ĝuste kiam la aliaj benediktanaj monaĥaj tradicioj perdas konsentojn kaj adeptojn. Kiam ŝtormos la Franca Revolucio, aparte ĝia jakobena franĝo, kaj la religiularo estos malligitaj el votoj - kiuj ĝis tiam estis enkadritaj ankaŭ en ŝtata leĝo - la monaĥoj de la reformo de Ranĉé vicigitaj, unu post unu, antaŭ la Komisararo de la Konstitucia Asembleo sendita el Parizo, ili estis 43 sacerdotoj, 37 nepastraj fratoj, 5 novicoj. Ĉiuj senhezite montris voli persisti kaj ne allasi tiun sian monaĥan vivstilon kiun la “iluminitoj“ konsideris senutila kaj kontraŭhoma. Ne tiel okazis en multaj religiulaj familioj, inter kiuj la forlasantoj estis multaj: en porviraj monakejoj precipe, ne tamen en tiuj porvirinaj inter kiuj la plejmulto de reli­giulinoj permanentis en sia elekto kaj ne malmultaj preferis martiriĝon ol votrompon. Ni ne forgesu, ke al tiuj kiuj regresis el votoj, la ŝtato - kompensite per la konfisko de monaĥeja havaĵaro - rekompencis, laŭtutvive, per nemalŝatinda pensio, sufiĉa por vivi per rento.

Por reveni al tiuj de la Trapo: kiam la jakobenaro ekkonfiskis kaj “ekliberigis” ĉiujn monaĥejojn, viro ne rezignaciis kaj fariĝis humila kaj nelacebla gvidanto de siaj kunfratoj. Li nomiĝis Louis Henry de Lestranges, kiel trapisto dom Augustin (eld: dom Ogosten = dom Aŭgusteno): li estis fariĝinta trapisto ĉar, juna kaj brila prelato, timis esti devigata roli episkope. Forigita el la Trapo, li obtenis permeson konduki trans la francajn limojn tiujn kiuj volus lin libervole sekvi. Li sukcesis akiri eblecon, ĉe svisaj kantonaj aŭtoritatoj, translokiĝi kun sia sekvantaro - sed nur por 24 - al  Friburga teritorio. La monaĥoj, en la somero 1891, vojaĝis laŭlonge de pli ol monato (el Normandio) sur grandaj loĝveturiloj kovertaj per tendegoj, sub kiuj ili rekreis kvazaŭ klaŭzuran klostron ne rezignante neniun el rigidaj regulaj normoj kaj prilaborante sian panon per okazaj eblaj servoj. Instaliĝinte, fine, en Svislando, ili faris iom pli: decidis, nome, novajn penitencajn normojn por preĝpeti pardonon ĉe Dio pro la krimoj de la revolucia jakobemismo. Malgraŭ akuzoj “pri troaĵoj, eĉ pri frenezeco”, ankoraŭ unu fojon rigoro, anstataŭ timigis, altiris multajn al la Val Sainte, la nova monaĥa setlaĵo. Ne nur: dom Augustin estis devigita krei paralelan porvivinan establaĵon. Multaj fakte el tiuj monaĥinoj forigitaj translimis kaj vagadis tra Eŭropo serĉante porreligiulan domon. Tiuj en la saman valon alkuris sennombre, ne nur akceptante la drastan regulon sed aldonante novajn rigoraĵojn, tiom ke dom Augustin, kvankam partiano de ekcesa askezo, sin sentis devigita interveni por moderigi. Post la virinoj, jen preskaŭ adoleskantoj (sub la 12 jaroj): tiuj estis filoj de viktimoj de la Revolucio, la forlasitaj orfoj de senkapigitoj kaj ekzilitoj. Eĉ ilin la monaĥaro akceptis kaj senpage instruis. Ene de malpli ol sep jaroj la monaĥejoj floris per novaj adeptoj lokaj kaj eksterlandaj kaj per novaj sociutitilaj aktivaĵoj. Sed…

Sed, en la februaro 1798, la revoluciaj trupoj invadis Svislandon, firmdecidaj ĉie elpurigi je ĉiu «fratarejo». Dom Augustin organizis, do, alian fuĝon: ĉiuj, uloj kaj ulinoj - ili estis jam 354 - decidis lin sekvi. Ili sin viciĝis en tri kolonoj pluirantaj laŭ la sama vojo, je malmulta distanco unu de la aliaj: monaĥoj, monaĥinoj, kaj ankaŭ la infanaro-adoleskantaro (60 maskoj, 40 inoj) kiuj alikaze restintus socie senŝirmaj kaj seninstruistaj. La monaĥinoj, sur tendumitaj ĉaroj, je imito de la fuĝantoj de sep jaroj antaŭe, kreis sian moveblan monaĥinejon, regule kantante litur­giaĵojn de la horoj unisone kun tiuj kiuj marŝadis piede. La tuta monaĥaro, kaj nur ĝi, malgraŭ la vojaĝpenoj, montare kaj plenvintre, obeis la kutimajn nutrajn striktigojn kaj kiel plej eble eĉ la normon de la kompleta silento por havi “pli da okazoj por paroli kun Dio“.

La fuĝantoj atingis Vienon, kie trovis malpleniĝantan monaĥejon: virinoj loĝis en klaŭzura sektoro, viroj kaj lernantaro en la eksteraj konstruaĵoj, kaj la komunumoj renkontiĝis en la kapelo por la komunecaj preĝado kaj psalmokanto. La afero kontuŝis la vienanojn, kiuj alfluis amase por partopreni liturgiaĵojn. Sed…

Sed tio daŭris ne pli ol unu jaro. La imperiestro - premita de kontraŭklerikalaj rondoj – konfirmis, ke estis ja jes tolerataj kiel gastoj la gereligiuloj, kondiĉe tamen ke ili ne akceptu novicojn. La obstina “vojaganta abato“ dom Augustin, ne povis akcepti: plilarĝiginte la rigardon al la estonto, li volis ne malkontinui la pli ol jarmilan ĉenon de la benediktana vivo. Providence, jam “trapistiĝis” princino de Condé, parence ligita al la rusa Caro. Dank’al ties interveno, la imperiestro de Rusio sendis el Petrogrado 30 pasportojn: 15 por viroj, 15 por virinoj. Al la gereligiuloj estis konsentite akiri posedon de du masomaĵoj en la Blanka Rusio. Denove, tial, formiĝis du kolonoj separitaj, en ĉaroj, kies unu tendumita por la monaĥinoj, dum tiuj al kiuj ne estis permesite forveturi ekloĝis tie kaj tie en Aŭstrio, atendante povi kuniĝi al gekunfratoj kiam la ŝtormo estus ĉesinta. Ĉiuj jam konsciis ke mem estas la semo el kiu renaskiĝos la monaĥeca vivo!

La tridekuloj reprenis la marŝadon: la fora celo estis urbo Orsa, en orienta parto de Bielorusio; necesis trairi Aŭstrion, kaj sekve Polion, sur stratoj ofte reduktitaj al marĉoj, dum la gereligiularo, forlasitnte la senfortigitajn ĉevalojn, kun sakoj kaj tornistroj entenantaj iliajn povrajn perso­naĵojn piedmarŝadis. Sed, ankoraŭ unu fojon, oni ne neniom regresis el la Regula rigoro. Nutraĵo nur vegetala, dia matutino de la meznokto, eŭkaristia fasto...

Fine de la septembro de 1798, ili alvenis al refuĝejo koncedita de la Caro, sed plonĝis baldaŭ ankaŭ terura rusa vintro kun 35 gradoj subnulaj. Malgraŭ tio, neniam estis forlasita la tasko de l’ “Opus Dei” (Dia Ofico), eĉ nokta kaj liturgia psalmado. La mono mankis eĉ por la ligno, la popolo ankoraŭ neamikiĝanta, ŝtelisto ilin lasis senmonŝpare; dom Augustin, tamen, alkuris por mildigi punon al la krimulo kaptita. Estis mem la abato kiu, trifoje semajne, elfosis traneĝan vojon por iri spirite asisti la religiulinojn, gastigitajn ĉe popolanoj kilometre fore. Li, puŝite ankaŭ de la monaĥa estra konsilio, decidis atingi Petroburgon, kie sukcesis, ĉe la aŭtoritatuloj, obteni, ke monaĥoj kaj monaĥinoj kaj novicoj restintaj en Aŭstrio povu atingi Rusion, ĉar ankaŭ tie kie ili restis ekis persekuto. Estis permesite ke ili, etgrupe, povu lokiĝi en baltaj kaj ukrainiaj zonoj.

Malgraŭ tiaj teruraj kondiĉoj, la grupo de la heroa fideleco al propra vokiĝo plu rezistus se, post dekok monatoj, nova trudelpelo ne plonĝus sur ĝin: Rusio ekmilitis kontraŭ Francio (aŭ inverse) kaj, do, paske 1800, ĉiuj francoj estis forpelitaj el la senlima rusa imperio. La gemonaĥoj, gastigitaj en Orsa, devis enboatiĝi kaj vojaĝi tra la rivero Bug, ankoraŭ duonplena je glaskubegoj, kaj atingis la aŭstriajn limojn semajnojn poste, sed tiupunkte ili sciis kion fari: antaŭe estis malpermesite eniri pro minaco de tuja aresto, malantaŭe viglis senkompata forpela ordono. Monaĥo estis urĝe sendita al Berlino por peti vizojn por trairi Prusion, kiu ankaŭ ekmilitis kontraŭ Francion kaj timis ĉiuspecajn francojn. Sed intertempe kiel kaj kie pluvivi? La  Providenco - kiel ili interpretis la eventojn - intervenis ankoraŭ unu fojon: meze de la rivero vidiĝis neloĝata izoleto, konsiderita nenies posedaĵo, nek aŭstria nek rusia. Ricevinte kelke da tendoj de katolika kolonelo, la monaĥoj trovis tie rifuĝejon, dum la monaĥinoj restis meze de la riveraj akvoj sur la boatoj sur kiuj ili jam vojaĝis. Ĉiuj jam reprenis sian monaĥan neelradikeblan vivritmon, kiam al ili kuniĝis, hazarde sed ne maldezirite, la aliaj gekunfratoj jam permesite atingintaj kaj dise lokiĝintaj en rusaj teritorioj: bonŝance preskaŭ samtempe la monaĥo sendita revenis el Berlino kun la pasportoj por Danzigo; tie ili rajtis loĝi nur ses semajnojn. Dank’al elmozoj rice­vitaj de lokaj Luteranoj (kortuŝitaj, malgraŭ konfesia kontrasto, de tiuj monaĥoj difinitaj “persekutatoj nevenkeblaj”), ili luis tri ŝipetojn kaj ekvojaĝis direkte al Lubeko. Investitaj de plurtaga burasko, post laciga lukto kontraŭ ondegoj, fine ili albordiĝis al la germana haveno. Ĉi-tie estis al ili koncedite refartigan ripozon kelktagan: necesis rapidiĝi al la ŝipoj por sin direkti al Hamburgo, kie (ni diru sendetale) ili luis kaj ilprovizis du domojn, unu por viroj unu por virinoj.

Estante Hamburgo granda marhaveno kun marŝipegoj ĉiucele direktiĝantaj, tio liveris ŝancon al la gemonaĥa konsilio sendi al Anglio aron da monaĥinoj kaj al Usono 30 monaĥojn (kie, se plu nedetali) ili sukcesos enplanti kaj rikolti abundajn “alvokitojn” al la cistercia vivo. La restintoj, viroj kaj virinoj (kun restinta junularo), translokiĝis en Vestfalian zonon kie, regalitaj per nekultivita tereno, siamane ekkonstruis du monaĥecajn vilaĝojn per ligno, koto kaj ŝtonoj ĉerpitaj inter foraj postmilitaj ruinaĵoj.

Sed jen eĉ la Kajzero decidas sekvi la spurojn de la aŭstria imperiestro: li akceptas francajn forigintojn kondiĉe ke ili ne varbu novicojn! Kondiĉo tia, ni tion estas vidantaj, neakceptebla por la abato, favorata, ĉi-foje, per la ŝanĝo de la eŭropa politika situacio: Napoleono estis subskribinta Konkordaton kun la katolika eklezio, la francaj trupoj estis evakuintaj Svision, la Friburga kantono koncedis loĝpermeson al la monaĥa trupo. Tiel ke, la foriĝinta, de 1791, trapistaro decidis reveni al siaj kantonaj abatejoj (tamen intertempe disrabitaj kaj duonruinigitaj) de la Val Sainte. Sekvis, nekredeble, 9 jaroj de kvieto, sed, en 1811, revekiĝis la ŝtormo: Bonaparto reatakis la eklezion, repersekutis kaj reforigis religiulojn jam konkordite revenintajn al siaj religiulejoj kaj intensigis kontraŭe­con al cistercianoj kiuj ĉiam rifuzis elmetis civilajn ĵurojn ĉiuspecajn. Lia furiozo estis tiom akra ke ĝi altrudis ankaŭ al Friburga kantono ilin reforigi el Val Sainte, antaŭvidigante tujajn reprezaliojn. Monaĥoj kaj monaĥinoj disiĝis tra diversaj teritorioj, intencante rekuniĝi tuj apenaŭ la ŝtormo kvietiĝos; sed antaŭe ili elpensis ruzaĵon (tute leĝan, certe) por ke la benediktana fajreto ne estingiĝu. Laŭ pasinta (dum la la unua monaĥa setlado) sed ankoraŭ aktivebla notaria akordiĝo inter cistercianoj kaj la kantona aŭtoritataro, paŝtistoj kaj arbaristoj rajtis ĉeesti dimanĉan meson en la abateja preĝejo. En la loko, tial, dank’al tiu pakto-tasko, restis dom Stefano, laike Petro Francesko de Paule Mary (eld: Pol Marì), eĉ mem aristokrato konvertiĝinta, kaj de dekomence helpanto ĉe la abato dom Augustin.

Dom Stefano obtenis teni ĉe si nepastran religiulon kaj la pastron administranton de la monaĥejoj pretekste ke administraj ceteraĵoj ankoraŭ postulas administradon. La tri demetis nur la religiulan veston, malpermesitan se surmetitan ekstermonaĥeje… Por la aliaj eblis la kvazaŭ monaĥeca vivo inter tiuj izolitaj montoj kaj tra simpatiantaj vilaĝetoj.

Falis, fine, Napoleono kaj, post la ĉesiĝo de la persekutoj, la gereligiularo povis repreni sian blankan veston kun la nigra skapulario kaj al Val Sainte alfluis viroj kaj virinoj, kun ono de la nemonaĥa gastaro, jam kaŝiĝintaj tie kaj tie tra kantonaj ekstervisaj landoj. Ĉu eble ĉio finita? Ne, estis ankoraŭ etapo trakurenda. Premitaj de malsamaj konfesiaj kantonoj, la Friburgaj aŭtoritatoj alkroĉiĝis al la kutima praktiko kiun la monaĥoj jam spertis: la kutima malpermeso, sume, akcepti gepostulantojn. Krome, la abatejoj estis ekkonfiskotaj por ke je ili fariĝu knabaj reedukejoj. Okazis tiel, ke dom Augustin (reveninte el Usono, kie establige benis diversajn cisterciajn religiulejojn, spirite neplantitajn de la 30 monaĥoj) devis rearanĝi la tri kutimajn kolonojn: viroj, virinoj kaj junularo, ĉiuj ŝarĝitaj per pakaĵoj kaj foje psalmantaj. Ĉi-foje, tamen, la celo estis tutcerte La Trappe kie iam naskiĝis tiu monaĥa speco kaj el kie ili estis forigitaj 24 jarojn antaŭe.

Tie ili trovis ĉion detruitan de la jakobena furiozo: se la monaĥaro ne sukcesis rekuperi artverkojn tro frakasitajn (pentraĵoj, arkitekturaĵoj, miniaturaĵoj ktp), ĝi sukcesis ĉion efike rekomenci ĉar en ĝi ne povis ĉesi la Benedikta spirito. Tie mortis dom Augustin naŭsesjaraĝa dum la trapoj en la kristana mondo plimultiĝis.

Ĉu la aŭtenta, historiste kontrolebla, rakonto trovos filmistojn? Se ne tiujn ĉi, ĝi almenaŭ povos interesi la legantojn de Internacia Gazeto, kiuj se ili ne ŝvitis ĝin legante?

Castellano Sara